حيوانات و انسان از طبيعت تغذيه مي كنند ، غذاي مصرف شده پس از هضم و جذب تبديل به موادي مي گردد كه با آن مواد اندام هاي گوناگون بدن ساخته مي شوند و اين مواد صفرا – دم – بلغم و سودا ناميده مي شود .

اين اخلاط نيز مانند چهار ركن نظام طبيعت داراي ويژگي هايي از حيث گرمي و سردي هستند ، مثلا صفرا گرم و خشك است ، دم گرم و تر است ، بلغم سرد و تر است ، سودا سرد و خشك است .

اين مواد چهارگانه ابزار ساخت اندام هاي گوناگون هستند ، و به تناسب بيشي و كاستي هر كدام از اين مواد در بدن انسان همان ويژگي را در خود آشكار مي سازد .

هركدام از گياهان يا مزه هايي كه مطرح شد موجب ساخت ماده اي در بدن مي شوند كه آنها را خلط مي نامند ، و از اين خلط ها به ترتيبي كه ذكر شد نامگذاري مي شود . از اين رو گياهان گرم و خشك را صفرازا مي نامند ، و گياهان سرد وتر را صفرا زدا مي گويند .

هرگاه گياهي گرم و خشك بيش از حد مصرف شود سودازا مي شود و گياهان گس مزه و نفوذ كننده نقش سودازايي دارند – مانند سركه و انار .

مصرف گياهاني موجب توليد خون مي شود مانند خرما و انگور كه آنها را غذاهاي دم زا مي نامند.

غذاهاي سرد و تر مانند ماست كم چرب ، ترشي ها و گس مزه ها مانند خيار و گوجه فرنگي غذاهاي بلغم زا ناميده    مي شوند.

نسبت اخلاط مورد نياز و نقش آن در ساختار بدن انسان

بدن انسان ها با تركيب اين اخلاط ساخته مي شود . وجود بيشتر يا كمتر هر كدام از اين مواد در بدن موجب تغيير شكل ساختمان بدن انسان – تفاوت صورت ، زيبايي ، درشتي اندام ، باريكي ، رنگ پوست ، پراكندگي مو در تن ، شكل و رنگ مو ها و پنهاني يا آشكاري عروق در بدن – مي گردد و توانائي هاي متفاوتي را پديد مي آورد و اخلاقيات متغيري را در انسان بروز مي دهد .

بر اساس ميزان پراكندگي نسبي اين اخلاط در بدن انسان افراد دسته بندي مي شوند و از اينجاست كه تيپ هاي متفاوت مزاج پديد مي آيد و هركدام از اين تيپ ها ، داراي اندامي خاص با شكلي متفاوت و گرايشات غذايي ، رفتاري و اخلاقي و علاقهمندي متفاوتي خواهند بود .

تيپ ها و مزاج هاي گوناگون انساني

هرگاه ميزان پراكندگي مواد چهار گانه صفرا و دم  و بلغم و سودا در بدن به تناسب مجود داشته باشد و فرد داراي مزاجي معتدل خواهد بود .

هرگاه مقدار صفراي موجود در تن فرد به نسبت فرد معتدل افزايش يابد فرد داراي مزاجي صفراوي خواهد بود .

هرگاه مقدار دم موجود در تن انسان نسبت به فرد معتدل افزايش يابد فرد داراي مزاجي دموي خواهد بود .

و زماني كه مقدار سوداي موجود در تن انسان نسبت به فرد معتدل افزايش يابد فرد داراي مزاجي سوداوي خواهد بود . بدين ترتيب از برآيند مواد چهارگانه در تن انسان تيپ هاي متفاوتي پديد مي ايد كه به تناسب ميزان گرمي و سردي و خشكي و تري موجود در تن آنها ، درشتي ، خردي ، باريك اندامي و چاقي و لاغري و ساير ويژگي هاي ظاهري ايجاد مي شود . با افزايش هر كدام از مواد در تن بطور كلي چهار تيپ ديگر نيز پديد مي آيد.

تيپ هاي انساني دقيقا مساوي همديگر نيستند ، از اين رو دسته بندي هاي زيادي از اين پنج تيپ اصلي نشات مي گيرد – كه خيلي تفاوت اساسي در بين آنها وجود ندارد – مزاج شناسي سعي مي كند به مشتركات كلي و به بيشترين ويژگي هاي مشترك بين انسان ها توجه دهد .  

نظام هستي بر پاية چهار ستون استوار است ، آتش ، هوا ، آب و خاك . هر كدام از اين چهار ستون ويژگي هايي از نظر سردي و گرمي دارند كه آنان را نسبت به ديگري ممتاز مي سازد .

 

آتش گرم و خشك است.

هوا گرم و تر است .

آب سرد و تر است .

خاك سرد و خشك است .

ركن پنجمي نيز وجود دارد كه روح حاكم بر ستون هاي چهارگانه را تشكيل ميدهد ، قدرت فهم و درك نيكي ها و پليدي ها از اوست .

ماه و خورشيد و سيارات و ثابتات ، نيز پرتوافكن اين بستر حياتند ، و هركدام با تابش متنوع خود در زمان هاي متفاوت تشعشعات ويژه اي را بر سر ما مي پراكنند و لحظات زندگي ما را متغير مي سازند .

از دامن اين چهار ركن طبيعت زيبا شكل گرفته است و گياهان و حيوانات و انسان پديد آمده است از اين جهت مخلوقات پديد آمده و در دامن اين اركان نيز ويژگي هايي از گرمي و سردي و خشكي و تري را در خود دارند لكن به تناسب نوع سرشت اوليه و مكان زيست هر كدام به مقدار كم يا بيشتر از اين ويژگي ها بهره مندند .

نسبت تعدل گرمي و سردي در تن موجودات را خداوند تبارك و تعالي تعيين مي كند . سلامتي موجودات در آن است كه آن قدر و اندازة تعيين شده را حفظ مي نمايد و براي حفظ كردن آن بايد به مقداري معيت از گرمي و سردي و تري و خشكي وارد تن خود سازد و اين امر از طريق خوراك و طريق فضا و بهرهمندي از گرما و سرماي محيطي و از طريق رفتار ميسر مي گردد .

تبديل مواد چهار گانه در طبيعت به مزاج

از برآيند اثر چهار ركن مزبور در گياهان نيز چهار ويژگي متمايز ايجاد مي شود كه موجب دسته بندي گياهان مي گردد . و چون ما از گياهان براي تغذيه بهره مي گيريم بايد ويژگي هاي آنها را بدانيم تا از ميان آنها غذاهاي مناسبي براي تغذيه خود تدارك نمائيم.

از ميان طبيعت زيبا دسته اي از گياهان داراي مزه اي شيرين هستند و گرو هي تلخ ، دسته اي ديگر داراي مزه اي ترش ، گروهي مزه اي شور دارند و جمعي مزه اي تند دارند و گروهي گس مزه يا بي مزه هستند ، چربي نيز جزء ويژگي هاي اين مواد است .

هر كدام از اين مزه ها و حتي بوها گوياي ويژگي خاصي است كه در اين گياهان نهفته است . رنگ گياهان نيز گوياي خاصيتي است كه مي توان از آن قاعده اي نسبي استنتاج كرد .

قوانين ارزيابي مزاج ها

مجموعه شيريني ها گرم هستند ، مجموعه تلخي ها گرم هستند ( بجز كافور ) ، مجموعه مزه هاي شور گرم هستند ، مجموعه ترشي ها سرد هستند ،گس مزه ها نيز سرد هستند ، مانند مزه كيوي ، خيار ، كاهو ، تند مزه ها نيز گرم هستند ، مواد چربي در گرمي معتدل هستند . از طريق رنگ و بو نيز مي توان مزاج را ارزيابي كرد لكن قانون مزه ها كامل تر است .

درجات گرمي و سردي

مزه ها داراي درجات متفاوتي از شيريني و تلخي و شوري و تندي هستند و به همين ترتيب داراي مراتب مختلفي از ميزان گرمي و سردي خواهند بود .

مثلا شيريني انگور با شيريني خرما متفاوت است و شيريني خرما نيز با شيريني عسل متفاوت است ، و شيريني عسل شبدر با شيريني عسل آويشن فرق دارد .پس بدين ترتيب مراتب گرمي شيريني ها متفاوت است.و به همين ترتيب درجات شوري ها و تندي ها و ترشي ها تعيين مي شود .

مزاج شناسي يكي از علومي است كه از دير زمان مورد توجه عام و خاص بوده است ، همة انسان ها صرف نظر از ميزان سواد و رشته تحصيلي و گرايش اجتماعي نسبت به مفاهيم مزاج شناسي واقف بوده و هر كدام به تناسب ميزان فهمي كه از آن داشتند در تمامي شئون زندگي از اين علم بهره مي بردند.

تمامي كارشناسان رشته هاي مختلف علوم اجتماعي ، صنعتي ، معماري و كشاورزي ، و طب و نجوم و تعليم و تربيت و علوم سياسي نيز بطور كامل از اين علم در موضوعات مورد بحث خود بهره مي گرفتند و ساختار نظام علمي خود را بر مبناي مزاج شناسي استوار مي ساختند.

از اين رو هيچ گاه جهت گيري علمي صنعت گران در خلق ابزار مورد نياز خود سويي مخالف نظام زيست پيدا نمي كرد و رو در روي قانون مندي ها حاكم بر نظام طبيعت قرار نم گرفت.

از زماني كه با ورود علوم جزء نگر غربي فرهنگ و تمدن شرقي تحت تاثير قرا گرفت و ساختار كلان حاكم بر فرهنگ خويش را از دست داد ، اين علم نيز به انزوا كشيده شد و از صحنه كاربرد زندگي حذف گرديد . يك به هم ريختگي ، بي نظمي ، تكرار ، دوباره كاري تفكرات و انديشه هاي ضد و نقيض و نابساماني در طراحي نظام زيست پديد آمد كه موجب گرديد ، تلاش صنعت گران و متفكران و انديشمندان علوم مختلف جهتي مخالف نظام كلان حاكم بر طبيعت پيدا كند و قوانين و قواعد علمي وضع شده توسط آنان همه روزه نيازمند تغيير گردد.

از ميان همه رشته هاي علمي رشته اي كه بيشترين خسارت را با حذف علم مزاج شناسي متحمل گرديد رشته طب و درمان بود.

به نحوي كه با حذف مفاهيم سردي و گرمي از سيستم طب و درمان بخش عمده اي از بيماران از قلمرو تشخيص خارج شده و كارشناسان را دچار ابهام ساخت . مثلا گفته مي شود زنجبيل درمان سردرد است لكن در مطالعات علمي انجام شده معلوم شد زنجبيل موجب درمان 70 در صد از بيماران گرديده و  ولي در 21 درصد موجب تشديد سردرد گرديده و در جمعيتي ديگر نيز موجب  بروز خارش  و اگزما گرديده است .

در حالي كه با ديدگاه مزاج شناسي زنجبيل يك داروي گرم است و ميتواند سردرد سرد را بهبود بخشد و هرگاه براي سردرد گرم مورد استفاده قرا گيرد موجب تشديد سردرد مي گردد ، و چنانچه براي افراد داراي مزاج گرم و خشك استفاده شود باعث خارش و اگزما مي شود . و به همين ترتيب اين قاعده مشمول تمامي غذاها ، داروها و رفتارها نيز مي گردد .